Ашигт малтмалын баялагтай манай улсад эдийн засгийн хямралыг нуруундаа үүрэлцэж, ашгаа ард түмэндээ өгөөд байдаг “Эрдэнэт” үйлдвэртэй дүйх цөөнгүй үйлдвэрүүд бий. Тэдний нэг нь 110 мянган хүн амтай монголын хоёр дахь том хот болох Дархан дахь Төмөрлөгийн үйлдвэр.

229.3 сая тонн төмрийн хүдрийн нөөцтэй Төмөртэйн орд, 21.3 сая тонны нөөцтэй Төмөртолгойн орд, 12.6 сая тоннын нөөцтэй Хустайн ордыг түшиглэсэн энэ үйлдвэрийг төр 30 жилийн өмнө Японы Засгийн газрын тусламжаар барьж, байгуулан ашиглалтад оруулсан байдаг.

Барилгын материалын үнийн өсөлт хурдтай явагдаж, ажилгүйдэл нийгмийн эмзэг сэдэв болж байгаа энэ үед Дархан-Уул аймгийн залуучууд Дарханы Төмөрлөгийн үйлдвэрийг орон нутгийн өмчид авах тэмцлийг эхлүүлснээ өнөөдөр мэдэгдээд байгаа.

Асуудлын гол нь, орон нутгийн залуучууд Төмөрлөгийн үйлдвэр Монголын хамгийн том банкны эзэн хэрнээ, төрийн өмчийг үнэгүйдүүлж авахдаа гаршсан ХХБ-ны эзэн, “сахал” Эрдэнэбилэгийн эсрэг нэгдсэнд оршиж байна.

Улсдаа ганц Дарханы Төмөрлөгийн үйлдвэр анх 1996 онд хувьчлагдаж байсан ч 2008 онд төр эргүүлэн өөртөө авч, барилгын салбарт арматур төмөр болон бусад материалыг нийлүүлэх гол үйлдвэрээ болгон ашиглаж байсан юм.

Үүний дараа буюу 2011 онд экс Ерөнхийлөгч Х.Баттулга Үйлдвэр, хөдөө аж ахуйн сайд байхдаа Кью Эс Си хэмээн ХХБ-ны эзэн Д.Эрдэнэбилэгийн компанид өгч, 2014 онд Ерөнхий сайд асан Н.Алтанхуяг концессын гэрээний эрх олгосон нь өнөөдөр олон нийтэд ил болж, Дарханы залуучууд хөдөлгөөнд ороод байгаа нь энэ юм.

Залуучууд Дарханы төмөрлөгийн үйлдвэрийг авсан “хувьчлал нэртэй дээрэм”-д Хөгжлийн банкыг тоносон схем, бондын мөнгийг цацсан, Хөтөлийн цемент шохойн үйлдвэрийг луйвардан авахад оролцсон бүх эрх мэдэлтнүүд оролцож, гарын үсгээ зурсанд дургүйцэж байгаагаа илэрхийлж байна.

Нийтдээ 40 гаруй их наяд төгрөгийн 260 гаруй сая тоннын нөөцтэй орд газруудтай нь хамт 30 жилийн концесс гэгч үлгэрийн дараа буюу 2014-2021 онд “сахал” Эрдэнэбилэгийн талынхан төмрийн хүдрийг дотооддоо боловсруулалгүй Хятад руу экспортлон 2 их наяд төгрөгийн орлого олжээ. Гэхдээ энэ орлогоос улсад төлсөн татвар бараг үгүй, банкны зээлээ төлөөгүй, ажилчдын цалингаа тавихгүй байгаа нь орон нутгийнхны дургүйцлийг төрүүлээд эхэлжээ.

Төмөрлөгийн үйлдвэрээс тэд найман жилийн турш 2 их наяд төгрөгийн ашиг олсон байх юм. Энэ нь Хөгжлийн банкнаас зээлсэн мөнгөнөөс нь 10 дахин их, Дархан-Уул аймгийн бүтэн жилийн 80 тэрбумын төсвөөс 25 дахин их мөнгө байгаа нь Төмөрлөгийн үйлдвэрийн түшиц болох гурван том ордын баялаг хэдхэн хүний гарт төвлөрч байгааг төвөггүй харуулах биз ээ.

Хамгийн сонирхолтой нь Төмөрлөгийн үйлдвэрт эзэн суусан “Кюь Эс Си” компани нь оффшорт бүртгэлтэй байдаг нь үйлдвэрээс олсон орлогууд оффшор луу урсдаг байж мэдэх сэжигийг төрүүлж байгаа юм.

“Кюь Эс Си” компани өнгөрсөн хугацаанд Дархан-Уул аймагт ямар ч бүтээн байгуулалт хийгээгүй. Гангийн үйлдвэр барьж, жилд үйлдвэрлэх арматурын хэмжээг нэмэгдүүлнэ гэсэн ч энэ амлалтууд хөсөр хаягджээ.

Тус компани өнгөрсөн зун Дархан-Уул аймгийн ЗДТГ-аас гангийн үйлдвэр барих нэрээр 28 га газар авсан боловч үйлдвэр баригдаж эхлээгүй байна. Төрийн өмчийг ийн үнэгүйдүүлж авчихаад, ажилчдынхаа 1/3 орчмыг ажлаас нь халсан компаниас орон нутаг өмчөө салгаж, төрийн мэдэлд авахыг шаардаж байгаа залуучуудыг буруутгах аргагүй.

Энэ талаар Дархан-Уул аймгийн Засаг дарга Б.Азжаргал:

Залуучуудаас гарч байгаа, ажилчдаас нь гарч байгаа санал хүсэлтийг хүндэтгэлтэй хүлээн авч, өөрсдийнхөө зүгээс хийх юм аа хийнэ. Бид өнгөрсөн жил Кюь Эс Си компанид удаа дараа шаардлага тавьж байгаад, хамтын ажиллагааны хүрээнд тодорхой ажлуудыг шийдье гэж байж ширээний ард суусан.

Тухайлбал, манайхтай адилхан Эрдэнэт үйлдвэр байна. Эрдэнэт үйлдвэр бол орон нутагтайгаа маш олон зүйл дээр хамтран ажиллаж дэм болж байгаа шүү дээ. Бид нар дээр бол ийм зүйл байдаггүй.

Уурхайгаа эднийх 100 хувь ашиглаж байгаа. Уурхайгаас их хэмжээний төмрийн хүдрийг шууд гаргах, бусад аж ахуйн нэгжид гэрээгээр олгож байгаа. Үндсэндээ концессын гэрээгээр үйлдвэр барих ажил зогсонги байгаад үнэхээр сэтгэл дундуур байгаа хэмээн ярьж байна.

Харин залуучуудын төлөөлөл:

Өнөөдөр бид Төмөрлөгийн үйлдвэрээ орон нутагт буцааж авъя гэдэг шаардлага хүргүүллээ.

Орон нутагт буюу төрийн өмчид авснаар ажилчдын нийгмийн асуудлыг төр шийдээд явна гэсэн үг. Хэсэг бүлэг хүний гарт байхаар ашиг орлого нь цөөхөн хүний гар дээр очдог. Ажилчид бол нийгэм эдийн засаг руу шингэж өгөхгүй. Үйлдвэр, орд газраа төрийн өмчид авах нь зөв гэж үзэж байгаа.

Төмөрлөгийн үйлдвэр, төмрийн ордын уурхайгаа буцааж авъя, улс нь энийг ашиглая, иргэдээ ажилтай орлоготой болгоё, Өнөөдөр Дархан хотод ажлын байр тулгамдсан асуудал болчихоод байна. Төмрийн үйлдвэр сайн ажиллавал бид арматураа хямд аваад эхэлнэ.

Энэ компани 2 их наяд төгрөгийн орлоготой атлаа Дарханы иргэн ажилчдынхаа цалин хөлсийг нэмдэггүй, эмнэлэг, сургууль барих зардал, эмч, багш нарын цалин, ахмадын тэтгэвэр болдог татвараа төлдөггүй, өнөөдөр 100 тэрбумын татварын өртэй байна. Маш их ашиг олсон хэрнээ улсад өрөө төлдөггүй, татвараа өгдөггүй, цалингаа нэмдэггүй, орон нутагт үр өгөөжгүйгээр эх орны баялгийг ховх сорон урагшаа түүхийгээр нь зөөсөөр байхыг бид дуугүй харсаар сууж чадахгүй.

     Монгол төрийн өмч хөрөнгө, монголчууд бидний эрдэнэс баялгийг сохор зоосны үнэгүйгээр дээрэмдэн авах ажиллагаанд Ерөнхийлөгч асан Х.Баттулга, УИХ-ын дарга асан З.Энхболд, Ерөнхий сайд асан Н.Алтанхуяг, Ч.Сайханбилэг нар удаа дараалан тогтоол шийдвэр гарган, “сахал” хэмээх Д.Эрдэнэбилэгтэй бүлэглэн хуйвалдаж ирсэн хүмүүст хуулийн шударга хариуцлага хүлээлгэхийн төлөө хатуу тэмцэнэ гэж байна.